Khảo cứu dựa trên Đại Nam Thực Lục và Đại Nam Liệt Truyện
I. LỜI THỈNH BIÊN SOẠN HIỂN TRUNG CHƯ THẦN LIỆT TRUYỆN
Trong quá trình khảo cứu về hành trạng của Đức Hoàng Thái Tử húy Nguyễn Phúc Cảnh dưới thời chúa Nguyễn Phúc Ánh, trong sách Đại Nam Thực Lục – Chính biên – đệ nhất kỷ chép một sự kiện ngắn gọn, nhưng có ý nghĩa đối với lịch sử tư tưởng và sử học buổi đầu triều Nguyễn, đó là vào tháng Ba năm Mậu Ngọ (1798):
Nguyên văn: 東宮景請作顯忠諸臣列傳以砥礪人心，帝然之。
Phiên âm: Đông Cung Cảnh thỉnh tác Hiển Trung Chư Thần Liệt Truyện dĩ chỉ lệ nhân tâm, Đế nhiên chi.
Dịch nghĩa: Đông Cung Cảnh dâng xin biên soạn Hiển Trung Chư Thần Liệt Truyện để rèn giũa (bồi dưỡng) lòng người; vua chấp thuận.
Mặc dù chỉ gồm một câu ngắn, ghi chép này ghi nhận bốn nội dung có thể xác định trực tiếp từ sử liệu: người dâng lời thỉnh là Hoàng Thái Tử Nguyễn Phúc Cảnh; nội dung là biên soạn Hiển Trung Chư Thần Liệt Truyện; mục đích là “Chỉ lệ nhân tâm” (rèn giũa khích lệ lòng người) và đề nghị ấy đã được chúa Nguyễn Phúc Ánh chuẩn thuận.
Cho đến nay, các nguồn tư liệu hiện biết chưa cho phép xác định bản gốc của Hiển Trung Chư Thần Liệt Truyện còn tồn tại hay đã thất truyền từ thời điểm nào; đồng thời cũng chưa đủ cơ sở để xác lập đầy đủ quá trình lưu truyền và ảnh hưởng của tác phẩm đối với các công trình sử học triều Nguyễn về sau. Chính vì vậy, bài viết này không nhằm giải quyết toàn bộ những vấn đề còn bỏ ngỏ ấy, mà tập trung khảo sát giá trị của ghi chép trong Đại Nam Thực Lục, qua đó góp phần làm sáng tỏ vai trò khởi xướng của Hoàng Thái Tử Nguyễn Phúc Cảnh đối với việc biên soạn Hiển Trung Chư Thần Liệt Truyện, cũng như ý nghĩa của mục đích “Chỉ lệ nhân tâm” trong bối cảnh trung hưng của Vương triều Nguyễn cuối thế kỷ XVIII.
II. TƯ TƯỞNG VÀ QUAN NIỆM CỦA HOÀNG THÁI TỬ
Lời thỉnh biên soạn Hiển Trung Chư Thần Liệt Truyện của Hoàng Thái Tử không phải là một quyết định mang tính ngẫu hứng giữa hoàn cảnh chiến tranh, mà có thể được nhìn nhận trong mối liên hệ với quá trình hình thành tư tưởng và quan niệm trị quốc của Ngài. Những ghi chép còn lại trong Đại Nam Thực Lục cho thấy, ngay từ khi còn ở Đông Cung, Hoàng Thái Tử đã bộc lộ sự quan tâm đặc biệt đối với học vấn, lễ chế và đạo lý trị nước.
Đại Nam Liệt Truyện ghi nhận, khi đại thần Ngô Tùng Châu giảng về một thiên Nhạc ký, thì Hoàng Thái Tử đã đưa ra lời bình có định hướng tư tưởng sâu sắc: “Người đời xưa làm nhạc để cảm động đến Trời Đất, quỷ thần. Nay cúng tế ở Miếu, theo tục dùng bọn nữ nhạc, chèo hát, rất là vô vị”.
Lời bình này phản ánh Ngài có một tư duy nghiêm túc, không cổ xúy các hủ tục mang tính giải trí hạ cấp tại chốn thờ tự linh thiêng, coi trọng tính tôn nghiêm của nghi lễ quốc gia.
Tư tưởng này cũng nhất quán với việc khi đại thần Ngô Tùng Châu khen ngợi Ngài chăm đọc sách, Ngài đã đưa ra một nhận định sử học mang tầm vóc của một bậc quân chủ am tường chính trị: “Hán Cao Tổ, Tống Thái Tổ đều là vua giỏi dựng nên cơ nghiệp. Hán Cao Tổ thì nói: Ta vì ngồi trên lưng ngựa mà được thiên hạ, dùng thi thư làm gì; mà Tống Thái Tổ thì tuy ở trong quân chưa từng bỏ quyển sách, chỉ một việc ấy đủ biết hai vua kia đã cách nhau xa lắm”
Những ghi chép này cho thấy Hoàng Thái Tử đặc biệt quan tâm đến việc học, lễ chế và việc giáo hóa bằng đạo lý. Ngài ý thức rất rõ vai trò của tri thức và sách vở đối với việc trị quốc; việc dùng văn trị để định quốc ngay trong khói lửa chiến tranh là tư duy cần song hành với việc dùng võ lực thuần túy.
Tinh thần ấy còn được thể hiện qua một sự việc khác được Đại Nam Thực Lục và cả Đại Nam Liệt Truyện ghi nhận. Khi quan lại địa phương bắt giam chung thân nhân của binh lính đào ngũ, Hoàng Thái Tử đã xin triều đình cho giam riêng nam và nữ, nhằm giữ gìn danh dự cho phụ nữ. Chi tiết này phản ánh sự quan tâm của Ngài đối với nhân phẩm con người ngay cả trong việc thi hành pháp luật.
Những ghi chép trên không trực tiếp nói đến Hiển Trung Chư Thần Liệt Truyện. Tuy nhiên, khi đặt trong cùng một hệ thống tư liệu, có thể nhận thấy chúng phản ánh khá nhất quán một khuynh hướng tư tưởng của Hoàng Thái Tử Nguyễn Phúc Cảnh: đề cao học vấn, coi trọng lễ nghĩa và quan tâm đến việc cảm hóa con người bằng các giá trị đạo đức. Chính trong bối cảnh tư tưởng ấy, lời thỉnh biên soạn Hiển Trung Chư Thần Liệt Truyện với mục đích “Chỉ lệ nhân tâm” trở nên có thể lý giải được như một sự tiếp nối tự nhiên trong nhận thức và hành động của Ngài.
III. Ý NGHĨA LỊCH SỬ CỦA LỜI THỈNH
Điều đáng chú ý là Đại Nam Thực Lục và Đại Nam Liệt Truyện không cho biết quy mô, nội dung hay tiến độ biên soạn của tác phẩm sau khi được chấp thuận. Vì vậy, việc lý giải bối cảnh của sự kiện cần được đặt trong tổng thể diễn biến lịch sử của giai đoạn này, thay vì suy diễn từ chính văn bản.
Trong điều kiện chiến tranh kéo dài, việc biểu dương những người tận trung vì cơ nghiệp của chúa Nguyễn có thể được hiểu như một phương thức củng cố tinh thần và lòng trung nghĩa. Chính vì vậy, việc Hoàng Thái Tử đề nghị biên soạn một bộ Liệt Truyện với mục đích “Chỉ lệ nhân tâm” phản ánh sự quan tâm đến giá trị giáo hóa của việc ghi chép và lưu truyền hành trạng của những người có công.
Tuy nhiên, cần nhấn mạnh rằng đây là một nhận định được rút ra từ bối cảnh lịch sử, chứ không phải là điều được Đại Nam Thực Lục phát biểu trực tiếp. Văn bản chỉ xác nhận sự kiện Ngài dâng lời thỉnh và mục đích “Chỉ lệ nhân tâm”; còn phạm vi ảnh hưởng của chủ trương này đối với các chính sách về sau vẫn cần tiếp tục được khảo cứu bằng những nguồn tư liệu khác.
IV. VIỆC BIÊN SOẠN HIỂN TRUNG CHƯ THẦN LIỆT TRUYỆN VÀ GIÁ TRỊ CỦA NGUỒN TƯ LIỆU
Với những nguồn tư liệu hiện còn, có thể khẳng định rằng Đại Nam Thực Lục và Đại Nam Liệt Truyện đều ghi nhận việc Hoàng Thái Tử Nguyễn Phúc Cảnh dâng lời thỉnh biên soạn Hiển Trung Chư Thần Liệt Truyện nhằm mục đích “chỉ lệ nhân tâm”. Tuy nhiên, các bộ chính sử không cho biết quy mô, nội dung cụ thể cũng như quá trình hoàn thành và lưu truyền của tác phẩm sau khi được chúa Nguyễn Phúc Ánh chấp thuận.
Do đó, giá trị trước hết của ghi chép này nằm ở chỗ xác nhận vai trò khởi xướng của Hoàng Thái Tử Nguyễn Phúc Cảnh đối với việc biên soạn một tập Liệt Truyện về các bề tôi trung nghĩa, hơn là cung cấp đầy đủ lịch sử hình thành của chính tác phẩm.
Từ thời chưa thống nhất sơn hà, triều đình đã cho lập đền Hiển Trung tại Gia Định và tiến hành kiểm kê danh sách các công thần để phụng thờ. (*) Về sau, dưới triều Vua Tự Đức, Quốc sử quán tiếp tục thu thập các hành trạng và tư liệu liên quan để hiệu đính, bổ sung cho công tác biên soạn chính sử. Đặc biệt, điều thứ 10 trong phần Phàm Lệ của Đại Nam Liệt Truyện Tiền biên có chép:
“Sự tích trong Liệt Truyện đều dựa vào Thực Lục và tham khảo các hành trạng, các gia phả; ngoài ra còn hỏi rộng, tìm thêm, nếu có sự thực căn cứ được thì đều thâu lượm mà ghi chép.”
Quy định này cho thấy các hành trạng là một trong những nguồn tư liệu quan trọng được Quốc sử quán sử dụng trong quá trình biên soạn Đại Nam Liệt Truyện. Tuy nhiên, với những tư liệu hiện còn, chưa đủ căn cứ để khẳng định tập Hiển Trung Chư Thần Liệt Truyện chính là nguồn gốc trực tiếp của phần “Chư thần” trong Đại Nam Liệt Truyện. Mối liên hệ giữa hai văn bản, nếu có, vẫn cần tiếp tục được khảo cứu trên cơ sở những tư liệu Hán Nôm và tư liệu lưu trữ khác.
Chính vì vậy, giá trị nổi bật của ghi chép trong Đại Nam Thực Lục không chỉ nằm ở việc phản ánh một sự kiện lịch sử cụ thể, mà còn mở ra một hướng nghiên cứu về quá trình hình thành các nguồn sử liệu của triều Nguyễn trong giai đoạn đầu thế kỷ XIX.
KẾT LUẬN
Những ghi chép trong Đại Nam Thực Lục, Đại Nam Liệt Truyện cho thấy Hoàng Thái Tử Nguyễn Phúc Cảnh không chỉ được chuẩn bị chu đáo về học vấn, mà còn từng trực tiếp đảm nhiệm nhiều trọng trách quân sự và hành chính, đồng thời bộc lộ rõ sự quan tâm đến việc học và giáo hóa. Những hoạt động ấy góp phần lý giải vì sao đến năm 1798, sau nhiều năm chinh chiến trở về và dù xã tắc chưa yên, Ngài lại dâng lời thỉnh biên soạn Hiển Trung Chư Thần Liệt Truyện với mục đích “Chỉ lệ nhân tâm” và chủ trương ấy đã được chúa Nguyễn Phúc Ánh chuẩn thuận. Đây là kết luận có cơ sở trực tiếp từ chính sử.
Đặt trong hệ thống những ghi chép về tư tưởng và hành trạng của Hoàng Thái Tử, lời thỉnh này phản ánh một khuynh hướng nhất quán: coi trọng học vấn, đề cao lễ nghĩa và nhận thức được vai trò giáo hóa của việc ghi chép, biểu dương những người tận trung vì quốc gia. Dù hiện nay chưa đủ tư liệu để phục dựng toàn bộ quá trình biên soạn cũng như lịch sử lưu truyền của Hiển Trung Chư Thần Liệt Truyện, nhưng sự kiện được chính sử ghi nhận vẫn là một cứ liệu quan trọng trong việc nhận diện vai trò của Hoàng Thái Tử Nguyễn Phúc Cảnh đối với hoạt động trước tác sử liệu dưới thời kỳ trung hưng của chúa Nguyễn.
Đồng thời, những khoảng trống còn lại về văn bản và quá trình lưu truyền của Hiển Trung Chư Thần Liệt Truyện cũng cho thấy đây là một hướng nghiên cứu còn nhiều triển vọng. Việc tiếp tục khảo cứu các nguồn Hán Nôm và tư liệu lưu trữ có thể sẽ góp phần làm sáng tỏ hơn vị trí của tác phẩm này trong lịch sử sử học triều Nguyễn.
GHI CHÚ:
(*) Đại Nam Thực Lục – Chính biên, Đệ nhất kỷ – Quyển XXIV chép:
Vào tháng 6 năm Giáp Tý (1804). Sai Lễ bộ bàn định nơi thờ các công thần ở đền Hiển Trung Gia Định, cộng 1.015 người, gửi cho Lưu trấn thần chế bài vị để thờ. Có danh sách ghi rõ số người được phân bố trên 7 án thờ.
TÀI LIỆU THAM KHẢO:
– Quốc sử quán triều Nguyễn – Đại Nam Thực Lục Chính Biên đệ Nhất kỷ – Bản Hán tự.
– Quốc sử quán triều Nguyễn – Đại Nam Chính Biên Liệt Truyện Sơ tập – quyển 2 – Bản Hán tự.
– Quốc sử quán triều Nguyễn – Đại Nam Thực Lục Chính Biên đệ tứ kỷ – NXB Giáo dục, Hà Nội, 2002.
– Gia Định Thành Thông Chí – Tập Hạ – Trịnh Hoài Đức. Dịch giả: Tu Trai Nguyễn Tạo. Nha Văn Hóa – Phủ Quốc Vụ Khanh – Đặc Trách Văn Hóa, 1972.
– Quốc sử quán triều Nguyễn – Đại Nam Liệt Truyện. NXB Thuận Hóa, Huế, 1997
